X
تبلیغات
محرم در همه جا - مطلب ویژه آشنایی با اماکن مذهبی ومساجد استان قم

معرفی امامزاده های استان قم

قم - امامزاده ها

امامزاده احمد بن اسحاق

این زیارتگاه در میدان كهنه قم در جوار امامزاده شاهزاده حمزه قرار دارد. امامزاده "

 احمدبن اسحاق" یكی از نوادگان امام هفتم (ع) به شمارمی رود . بنای این بقعه درسال 1317 هـ . ق درهنگام سلطنت مظفرالدین شاه بازسازی شده است، اما اصل بنا به دوران پیش از صفویه تعلق دارد كه به دستور شاه تهماسب صفوی به دست تعمیر و تزیین سپرده شد .

امامزاده اسماعیل (ع)

امامزاده اسماعیل در بالای روستای بیدقان درشش كیلومتری قم درمیان كوه قرار دارد. دراین زیارتگاه  سه تن به اسامی شاهزاده اسماعیل و فرزندش حمزه از نوادگان علی بن جعفر (ع) و شاهزاده محمد از نوادگان امام كاظم (ع) مدفونند. بقعه ازبناهای دوره هلاكوخان مغول یعنی سده هفتم هـ . ق  و با سنگ و گچ بنا شده است.

امامزاده باوره

بنای این امامزاده در مزرعه باوره در فاصله شش كیلو متری روستای " فردو" قرار دارد. این زیارتگاه شامل دو بقعه است كه هر یك مدفن دوامامزاده به نام های شاهزاده محمد و حسین ، حلیمه خاتون و زینب خاتون از نوادگان امام كاظم (ع) هستند. درمیان هر بقعه دو صندوق منبت روی قبور نصب شده كه از آثار هنری سده یازدهم هـ . ق به شمار می رود.

قم - امامزاده ها

پنج امامزاده

پنج امامزاده معروف به امامزاده هادی و مهدی (ع) در گرگابی واقع شده است. این زیارتگاه مركب از دوبنای كنارهم است كه دارای یك صحن مشترك هستند. ساخت یكی از بناها به بیش از120 سال پیش باز می گردد. دراین عمارت شاهزاده ناصرالدین یكی از فرزندان امام زین العابدین (ع) همراه دو تن از فرزندانش یعنی شاهزاده هادی (ع) و شاهزاده مهدی (ع) مدفونند.

بنای دیگر ازآثار سده ششم یا هفتم هـ . ق است . دراین ساختمان دو خواهر و برادر ، معروف به شاهزاده جعفر(ع)  و سكینه خاتون (س) مدفونند كه از دیگر فرزندان شاهزاده ناصرالدین به شمارمی روند. سنگ مزار داخل ضریح این زیارتگاه مربوط به پانصد سال پیش است . كاشی های آبی فیروزه ای این بنا نیز به همان دوران تعلق دارد.

مجموعه چهل اختران

این زیارتگاه در شهر قم قرار دارد و مدفن موسی مبرقع (ع)  فرزند امام محمد تقی (ع)  و  امامزاد گان دیگر است . به همین دلیل در صحن بزرگ این مجموعه سه زیارتگاه به اسامی امامزاده موسی مبرقع (ع) ، چهل اختران و امامزاده زید (ع) قرار دارد. این زیارتگاه در میان مردم به نام " چهل اختران " شهرت دارد.

امامزاده موسی مبرقع (ع) : به نظر می رسد كه بنای ساختمان این زیارتگاه از آثار قبل از صفویه باشد. اما اكنون اثری ازگذشت زمان بر چهره آن مشاهده نمی شود و درآن عملیات تجدید بنا صورت  می گیرد. این بنا مدفن موسی مبرقع فرزند امام جواد (ع) است.

چهل اختران : تاریخ بنای این بقعه سال 950 هـ. ق آمده است .  بانی آن شاه طهماسب صفوی و اسم معمار هنرمندش " استاد سلطان قمی" از مشاهیر معماری دوره صفویه به شما ر می رود. نام این استاد در زیارتگاه ضبط شده است . در سال 953 هـ . ق  به دستور شاه طهماسب صفوی سقفی بسیار مرتفع از آجر بر این بقعه زده شد. در این مكان قبور جمعی از سادات و امامزادگان از جمله فرزندان و اولادان امام موسی مبرقع (ع) جای دارد . می گویند در این بقعه چهل زن ، چهل مرد و بیست و پنج كودك ، در مجموع صد و پنج نفر، دفن شده اند.

قم - امامزاده ها

امامزاده زید( ع) : بنای این امامزاده عمارتی است كه گنبدی كوچك از آجر به شكل كلاهخود بر فراز آن به چشم می خورد وبه  سده نهم هـ . ق تعلق دارد. این مكان مدفن یكی از نوادگان امام زین العابدین (ع) است.

امامزاده حلیمه خاتون

این آرامگاه كه مدفن یكی از نوادگان امام كاظم (ع) است ، در روستای لنجرود ، در فاصله 12 كیلومتری جنوب شهر قم قرار دارد. در مدخل بقعه از ایوان غربی، درِ منبت دو لنگه ای وجود دارد كه كتیبه هایی به خط ثلث برجسته  و عباراتی به تاریخ 1302 هـ . ق  نقش بسته است .

امامزاده سلیمان

این زیارتگاه كه مدفن یكی از سادات حسینی سجاد است ، در دو كیلومتری شمال روستای " صرم " قرار دارد. در ضلع شرقی بقعه ، دو لوح از سنگ سیاه نصب شده كه در حاشیه هر یك به خط ثلث برجسته ، صلوات بر  معصومین و در متن آنها به خط  برجسته نستعلیق ، اسامی متوفیان و تاریخ 970 و989 هـ . ق حجاری شده است . به نظر می رسد بنای اولیه امامزاده به دوره ایلخانی تعلق داشته باشد.

امامزاده سلطان محمد شریف

این زیارتگاه مدفن یكی از نوادگان امام چهارم ، در محله ای به همین نام در شهر قم  قرار دارد . معماری بنا به سده ی نهم و دهم هـ . ق و شاید اندكی فراتر تعلق دارد كه چند دهه ی پیش ویران و به جای آن گنبد مرتفعی بنا شد . تنها اثر باقی مانده از معماری قدیم ، لوح كاشی فیروزه ای رنگ مرقد است كه از سده هفتم و هشتم به جا مانده است.

امامزاده سید سربخش

امامزاده سید سربخش در شرق شهر قم مقابل چهل اختران قرار دارد و مدفن یكی از نوادگان امام جعفر صادق (ع) است . بنای این امامزاده از آثار نیمه دوم سده هشتم هـ . ق است . به استناد كتیبه موجود ، این بنا به دستور " غیاث الدین امیرمحمد" از بزرگان خاندان علی صفی و فرمانروایان قم بنیاد شد. تزیینات گچبری بنا از آثار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند بزرگ آن دوران است .

قم - امامزاده ها

شاهزاده ابراهیم

بقعه شاهزاده ابراهیم (ع) نزدیك امامزاده علی بن جعفر ( در بهشت ) قراردارد . این بقعه مدفن یكی از نوادگان امام هفتم و بنای كنونی آن متعلق به اوایل سده نهم هـ . ق است . نمای بیرونی بنا هشت گوشه است و گنبد هرمی شانزده تركی دارد.

امامزاده شاه ابراهیم

این زیارتگاه در مزرعه شاه ابراهیم در فاصله 24 كیلومتری شهر قم  قرار دارد. بنای كنونی زیارتگاه به دوره صفوی تعلق دارد . از آثار قدیم این امامزاده می توان از در منبت به تاریخ 1015 هـ. ق ، قطعه چوب منبت به ابعاد80  در 20 ساتنی متر به تاریخ 1015 هـ . ق كه در بدنه جنوبی ایوان و كنار درگاه  ورودی نصب شده است ، نام برد و نیز چهار سنگ نبشته مشتمل بر ابیاتی كه بر اسپر بدنه جنوبی رواق غرب نصب شده و از جریان آب قنات پیر مهدی حكایت می كند. تاریخ این سنگ نبشته 1064 هـ . ق است . سنگ نبشته دیگری به تاریخ 1078 هـ . ق نیز گویای  احداث بركه ای در كنار مزاراست.

امامزاده شاهزاده ابواحمد

این زیارتگاه درفاصله بین " چهارامامزاده" و " شاهزاده سید علی" در شهر قم قرار دارد و مدفن ابواحمد محمد  بن حنیفه یكی از نوادگان حضرت علی (ع) است . در این بنا آثار هنری در برگیرنده گچبری و كاشی كاری قابل مشاهده است.

امامزاده شاه احمد قاسم(ع)

مزار " احمد بن قاسم " یا شازده قاسم (ع) یكی از نوادگان امام جعفر صادق(ع) ، در جنوب شرقی شهر قم نزدیك دروازه قلعه ، قرار دارد این بنا از آثارخاندان علی صفی ( فرمانروایان قم در سده هشتم هـ . ق ) است و گچبری های رنگی زیبا و ارزشمند آن تاریخ 780 هـ. ق ، كار " علی بن محمد بن ابی شجاع " هنرمند برجسته آن دوران است.

لوح این مرقد با تاریخ 663 هـ . ق از كاشی زرین فام كه اكنون با عنوان محراب مسجد قم در موزه برلین نگهداری می شود ، از آثار هنری " علی بن محمد بن ابی طاهر " است.

قم - امامزاده ها

شاه حمزه (ع)

مزار شاه حمزه كه آن را متعلق به حمزه فرزند امام موسی كاظم (ع) می دانند، بنایی متعلق به نیمه نخست سده دهم هـ . ق است و نزدیك میدان كهنه شهر قم قرار دارد . سبك بنای این مزار، مشابه بنای حرم حضرت معصومه (س) با ابعاد كوچك است.

بنا مركب از دو بقعه است كه در برابر آنها، صحنی به طول وعرض 32 و 15 متر قرار دارد. این صحن را " میرزا علی اصغر امین السطانِ  صدر اعظم " زمانی كه از صدارت بركنار شد و در قم اقامت گزیده ، بنا نمود . بنا نمونه ای خوب از سبك معماری وتزیین آن دوره به شمارمی رود. گنبد امامزاده به ارتفاع ده متر، به شكل حلزونی یعنی تركیبی از مخروط وگنبد و از آثار اوایل سده حاضر است.

امامزاده شاهزاده جعفرغریب

این آرامگاه كه مدفن یكی از نوادگان حضرت امام كاظم (ع) است ، در شرق شهر قم قرار دارد. در وسط بقعه ی این زیارتگاه ، مرقدی با پوشش كاشی از آثار دوره فتحعلی شاه قاجار به جای مانده است .

امامزاده شاه جمال

این زیارتگاه دارای بقعه و گنبدی كوچك و چندین اتاق است . چهارجانب بقعه ، با چهار ایوان احاطه شده است. بنای زیارتگاه چهارگوش است و بر فراز بقعه گنبدی مشاهده می شود كه از عرق چینی كوتاه با آجر و خشت تشكیل شده ودر مركز آن گنبد كوچك شلجمی ، آراسته به كاشی دیده می شود.

آب انبار كوچكی توسط " علی خان سنقری" نایب الحكومه قم در كنار این زیارتگاه بنا شده است.

این بنا كه ساختمان آن را متعلق به دوره قاجار می دانند، برسر راه جاده اراك قراردارد.

قم - امامزاده ها

شاهزاده زكریا

در بخش خلجستان بین روستای عیسی آباد و میدانك ، رود كوچك خشكی وجود دارد كه دركنار آن از عمق 5 متری سطح زمین ، سدی آجری به صورت برجی از سنگ وگچ بنا شده است . ساختمان امامزاده زكریا در دوره صفویه برروی این سد بنیان شد . نمای بیرونی این بقعه هشت ضلعی و با آجر وگچ  بنا شده است.

شش امامزاده

این زیارتگاه تنها امامزاده شاخص و برجسته دهستان قمرود است كه به سبكی ساده و با ویژگی های معماری بومی منطقه در سال 1331 هـ . ق ( عصر ناصری) به همت " مهند س الممالك غفاری "  بنا شده است . در این بقعه چنانچه از نام آن بر می آید، شش تن كه همه از نوادگان امام موسی كاظم (ع) هستند ، مدفونند. ویژگی شاخص بنا ، كاشی های هفت رنگ عصر قاجاریه و كتیبه های كاشی كاری بر فراز قسمت ورودی بناست.

امامزاده شاهزاده جعفر

این زیارتگاه در روستای " گیو " نزدیك دستگرد خلجستان قرار دارد و مدفن یكی از فرزندان امام كاظم (ع) به شمار می رود. این بنا با جداری از تخته سنگ های بلند و كم حجم و ملات گچ ساخته شده و قاعده آن ازبیرون به شكل برج است . زیارتگاه در ابتدا از داخل نیز به صورت برج بود كه در تعمیرات و تزیینات عهد صفوی جدار درونی آن به صورت هشت تركی در آمد.

امامزاده عبدالله

این بنا نزدیك قلعه صدری قرار دارد و منسوب به یكی از نوادگان امام سجاد (ع) است . بر فراز بقعه ی این زیارتگاه ، ایوانی الحاقی قرار دارد كه قسمتی از آن ،  نزدیك درگاه ، به شیوه معرق ، كاشی كاری شده و احتمالاً به دوره قبل از حكومت قاجار تعلق دارد.

قم - امامزاده ها

امامزاده علی بن  جعفر(ع)

امامزاده علی بن جعفر مشهور به " در بهشت " در شرق شهر قم قرار دارد. بنا هشت وجهی با گنبد دو پوشش هرمی شكل ، به اوایل سده هشتم هـ . ق تعلق دارد كه در دوره قاجار ایوان و بیوتاتی بدان اضافه شد. این امامزاده مدفن " علی بن جعفر " فرزند امام صادق (ع) است . این بقعه پس از آستانه مقدسه بربقیه اماكن و مقابر استان قم از نظر تزیینات برتری دارد. یكی از مهم ترین عناصر تزیینات این بقعه هنر گچبری به كار رفته درآن است كه در زمره ی برجسته ترین آثار هنری سده هشتم وهم طراز بناهایی همچون " گنبد علویان همدان ، " مدرسه حیدریه ی قزوین" و " بقعه پیربكران اصفهان " محسوب می شود.

كاشی های كوكبی زرین فام ازاره بنا بالغ بر 94 پارچه با نقش های گیاهی ، حیوانی وانسانی و كتیبه هایی به خط نسخ شامل آیات قرآن ،  روایات مذهبی و ابیات فارسی ، از دیگر تزیینات منحصر به فرد این بقعه به حساب می آیند و بخش هایی از آنها ، امروزه زینت بخش بسیاری از موزه های ایران وجهان است.

محراب زرین فام بنا كه در طاق نمای جنوبی بقعه قرار داشت و به دستور " یوسف بن علی بن محمد بن ابن طاهر" آخرین فرد از خاندان ابی طاهر به سال 734 هـ . ق ساخته شده بود ، یكی دیگر از آثارهنری این بقعه است . این محراب امروزه زینت بخش موزه ی دوران اسلامی درموزه ملی ایران است.

قم - امامزاده ها

امامزاده معصومه ( زینب خاتون)

بنای امامزاده سیده معصومه ( زینت خاتون ) از احفاد ( نوادگان ) امام موسی كاظم (ع) ، دردامنه كوهی درشمال غربی شهر كهك قرار دارد. هرچند به استناد شواهد باقی مانده ، اسكلت اصلی بنا به پیش از دوران صفوی تعلق دارد ، اما به اعتبار یك قطعه چوب منبت كه از صندوق منبت روی قبر باقی مانده  وكتیبه ای  كه با تاریخ 999 هـ . ق موجود است ، بنا والحاقات جانبی آن متعلق به دوران صفوی است.

برجسته ترین اثر هنری بازمانده از امامزاده معصومه، در منبت گره كاری و گل میخ كوبی شده آن است كه تاریخ 979 هـ. ق برروی آن حك شده و امروزه زینت بخش موزه باغ فین كاشان است.

امامزاده ناصر(ع)

بنای چهار ضلعی امامزاده ناصرالدین (ع) در شهرقم از آثار سده دوازده هـ . ق یا اواخر دوره صفویه به شمار می رود. این بقعه به صورت چهار گوش مختلف الاضلاع به طول 50/4 متر وعرض 20/4 متر است . جداره های بنا تا حدود یك متر از سنگ مرمر پوشیده شده و بقیه آن با كاشی های فیروزه فام ساده وخشتی و آینه كاری تزیین یافته است.

سقف زیارتگاه از داخل مزین به آینه و گچبری است. نمای بیرونی بنا از آجر و كاشی ساخته شده است . این بنا دو مدخل دارد، اما فاقد صحن ، ایوان و بیوتات است. در این بنا یكی از نوادگان امام حسن مجتبی (ع) مدفون است.

امامزاده هادی (ع)

دركنار جاده جمیزقان – قاهان  در دامنه كوه ، بقعه ای به نام امامزاده هادی (ع) قرار دارد. وی یكی از فرزندان امام موسی كاظم (ع) و برادر امام رضا (ع) وحضرت معصومه (س) است . بنای این زیارتگاه از هشت صد سال پیش به جای مانده است.

شاهزاده هادی

این زیارتگاه از دوره صفویه باقی مانده و در روستای وشنوه قرار دارد . بنای آن دارای ساختمانی چهار ضلعی است كه با گنبدی ترك از كاشی تزیین یافته است . برجدارهای ساختمان نقاشی قدیمی به جای مانده است . این نقوش حدود هفتاد سال پیش توسط " میر حسن نقاش " انجام شده است.

از دیگر امامزاده های استان قم می توان به موارد زیر اشاره  نمود: امامزاده ابراهیم در بخش كهك در روستا ی  سیرو، امامزاده فاضل از بناهای دوره قاجاریه در روستا ی  بیدهند بخش كهك از دوره صفویه ، بقعه متبركه سكینه خاتون یكی ازنوادگان امام كاظم (ع) كه از سال های آغازین دوره صفویه دربخش مركزی روستای زالون آباد به جای مانده است ، بنای شاهزاده مهدی غایب از دوره صفویه در بخش خلجستان روستای كاسوا، بنای امامزاده عاقب متعلق به دوره قاجاریه در بخش خلجستان روستای بنابر، شاهزاده ابوطالب از بناهای دوره صفویه در بخش خلجستان روستای نویس ، شاهزاده احمدبن علی متعلق به سده نهم هـ . ق در بخش خلجستان روستای كاسوا، بقعه علمدار احتمالاً از سده های پنجم وششم هـ. ق در روستای كیاب بخش خلجستان ، بقعه سلطان محمود از دوره صفویه در بخش كهك درروستای صرم ونیز مقبره شیخ اباصلت در محله مسجد جامع قم از دوره صفویه ، آرامگاه شاهزاده احمد بن محمد حنیفه از آثار سده های هشتم تا دهم هـ . ق دركنار امامزاده شاه سید علی قم، امامزاده ابوالعباس احمد (ع) ، مجاور " در بهشت " قم از آثار سده هشتم هـ . ق ، امامزاده شاهزاده احمد وعلی حارث در خاكفرج ، امامزاده شاهزاده جعفر غریب مدفن ، یكی از نوادگان حضرت امام كاظم (ع) در شرق شهر قم ، چهار امامزاده از دوره قاجاری در كنار مسجد جامع  و گورستان قدیمی شهر كهك و...

قم - امامزاده ها

مقابر باغ گنبد سبز

شهر قم درسده هشتم هـ . ق شاهد ساخت یادمان های مذهبی تاریخی متعددی بود كه درفرهنگ معماری ایران به نام " برج های آرامگاهی " شناخته می شوند. شاخص ترین این بناها مجموعه ای را تشكیل می دهند كه تحت عنوان " مقابر دروازه كاشان قم" شناخته می شوند .

دراین سه بنا كه از نظر هنر گچبری از نمونه های منحصر به فرد به شمار می روند، امرای خاندان " علی صفی"  فرمانروایان مستقل قم در سده هشتم هـ . ق مدفونند. این مجموعه از سه برج آرامگاهی تشكیل شده كه از جنوب به شمال قرار گرفته اند.

مقبره " خواجه اصیل الدین " كه دو تن از امرای خاندان صفی در آن به خاك سپرده شده اند و تاریخ 761 هـ . ق در این برج مشاهده می شود.

مقبره " خواجه علی صفی "  مدفن سه تن از امرای خاندان صفی . تاریخ 792 هـ. ق  در این آرامگاه به چشم می خورد .

مقبره شمالی به اواخرسده هشتم و اوایل سده نهم هـ . ق تعلق دارد.

شلجمی : اگر دو قوس از دایره بر سطحی محیط شود كه هر دو از نصف دایره طولشان بیشتر باشد و انحداب یا كوژی آن دو در دو جانب باشد آن شكل را شلجمی گویند.

ازاره : آن قسمت ا ز دیوار اتاق و یا ایوان كه از كف طاقچه تا روی زمین بود.

کتاب میراث فرهنگی استان قم

زهره پری نوش - سایت تبیانwww.tebyan.net

بقعه شيخ اباصلت
بناي بقعه شيخ اباصلت در شمال شرقي قم و متصل به دروازه سابق ري قرار دارد. بقعه اي آجري و ساده از دوره صفوي در گوشه اي از محوطه وسيع بر پا شده که گفته مي شود مدفن يکي از دانشمندان قم در قرن هاي نخست حجري بوده باشد. نماي درون بنا با بلندي 8 متر؛ چهار گوشه با گنبد قوسي آجري و سردري مرتفع در جانب شرق است. نوشته اي در اين بنا ديده نمي شود؛ جز يارگارهاي قلمي اشخاص که بر بدنه راست ديوار غربي بقعه به تاريخ هاي قرون دوازدهم و سيزدهم رقم زده اند.

چهل اختران
بقعه چهل اختران ازابنيه باشکوه تاريخي ودرجوار بقعه جناب موسي مبرقع واقع است که دراين بقعه به سال 378 هجري قمري 14تن ازسادات رضويه ازخاندان موسي وجعفر وغالباً ازطبقه نسوان به خاک سپرده شده بودند که درآن تاريخ نام آن ها ثبت شده است و بعد از آن هم ازهمين خاندان جمع ديگري دفن شده اند که تاريخي براي معرفي نام ونسب آنان دردست نيست. چنان که ازتسميه گنبد مزبورعنوان بقعه چهل اختران يا به قول عوام چهل دختران به خوبي به دست مي آيد.

امامزاده فردو
اين آرامگاه در روستاي فردو از توابع قهستان در 36 کيلومتري شهر قم واقع شده است. بقعه اي ساده و کوتاه در بالاي تپه اي کوچک و ميان گورستان روستا قرار دارد که آن را مدفن شش تن مي نامند. در برابر درورودي بقعه؛ يکي دو سنگ قبر کوچک با تاريخ هاي 1027 و1150 ه. ق و درون قبرستان؛ چند سنگ قبر کهنه از جمله دو سنگ بزرگ از قرن يازدهم ديده مي شود؛ لکن بناي امامزاده چندان قديمي نيست.

امامزاده طيب و طاهر
اين آرامگاه در کنار راه قم به سراجه واقع شده است و سبک بناي آرامگاه آن؛ شبيه بناهاي قرن هشتم ه. ق است. گنبد اين مزار؛ برج هرمي شانزده ترکي به قطر 8 و ارتفاع 9 متر با گردني به ارتفاع 2 متر است که با کاشي تزيين شده است. نماي داخلي بنا نخست چهارگوشه با درگاه ها يي در چهارسو است که در بالا به هشت ضلعي و سپس در قاعده گنبد به 16 ضلعي تبديل شده است. مرقد در وسط بنا قرار دارد و باکاشي معرق لاجوردي آراسته شده که بي هيچ ترديدي از آثار قرن دهم حجري است. گرداگرد اين کاشي ها؛ صلوات کبير به خط ثلث طلايي در درون ترنج هايي نوشته شده است. کاشي کاري خشتي بدنه ، نو و فاقد ارزش تاريخي است. ايوان مقرنس شرقي بقعه؛ کتيبه اي کمربندي از کاشي خشتي از دوره قاجار (1281ه.ق ) را در بر دارد.

امامزاده شش امامزاده
اين بنا در خارج روستاي سيف آباد قم رود در 24 کيلومتري شمال شرقي قم قراردارد و به نظر مي رسد از آثار دوره صفوي است که در قرن چهاردهم تزيين و تعمير شده است. در اين بنا شش امامزاده مدفون اند که همگي از احفاد امام کاظم (ع) هستند.

امامزاده شاهزاده هادي و مهدي
اين آرامگاه در جمکران و در دهکده هادي و مهدي واقع است. مدفونان اين امامزاده؛ سه تن به اسامي هادي ، مهدي و ناصرالدين محمد، از سادات حسيني و احفاد امام سجادند. محوطه زير بناي بقعه با چهار ايوان و چهارحجره و غرفه ها وزوايا؛ يک طرح مربع به ابعاد 12×12 متر را تشکيل مي دهد. حرم نيز مربع شکل است و چهار شاه نشين دارد که از هريک دري به خارج گشوده مي شود. ازاره حرم با کاشي هاي خشتي فيروزه اي کاشي کاري شده است. در بدنه بنا کتيبه کمربندي از کاشي خشتي با زمينه لاجوردي و به خط نستعليق کار گذاشته شده است که مشتمل بر قصيده اي با 24 بيت است. بر اساس مفاد اين کتيبه؛ اين بنا در سال 1299 ه. ق از طرف شاهزاده حسام السلطنه ساخته شده است.

امامزاده شاهزاده اسحاق
اين آرامگاه در ميانه باغ هاي بالاي روستاي ميم از توابع قهستان در 30 کيلومتري شهر قم واقع شده است. اين امامزاده گويا به جهت خوابنما شدن فردي در حدود سال 1280 ه. ق بنياد شده است. بناي بقعه به صورت خشت و گلي و به شکل مربع است. در وسط بقعه؛ مرقدي با کاشي کاري فيروزه اي جديد و فاقد کتيبه قراردارد. بر فراز بقعه؛ گنبدي عرقچيني و ساده قرار دارد. در برابر هردرگاه ، ابواني با جدار سفيد کاري ساده ساخته و در محوطه جلو بقعه؛درخت چنار کهنسالي به قطر بيش از 3 متر سر به فلک کشيده است.

امامزاده شاهزاده احمد قاسم
بناي مزار احمد بن قاسم بن احمد بن علي بن جعفر (ع) در نزديک دروازه قلعه قم – جنوب شرقي شهر- ازآثارخاندان علي صفي است و آرايش- هاي ظريف گچبري آن؛ اثرعلي بن محمد ابي شجاع است.بنا در مجموع از بهترين و زيباترين نمونه هاي اوج تجلي هنرگچبري دردوره قديم قم است ودرسال 780 ه. ق ساخته شده است.نماي خارجي بنا؛نخست هشت گوشه ودربالا؛ شانزده ضلعي با گنبد قوسي ازمصالح آجري است که دردوره هاي اخيرقبه اي کوچک نيزبرفرازان بنا کرده- اند. مرقد امامزاده در ميان بنا با کاشي کاري نو آراسته شده که قبلاُ کاشي دوره ايلخاني داشته است. برروي لوح مرقد که اکنون به عنوان "محراب مسجد قم" در موزه برلين نگهداري مي شود؛"تاريخ صفر663 ه.ق وکارعلي بن محمد بن ابي طاهر"حک شده است.

امامزاده شاهزاده ابراهيم و محمد
بناي بقعه شاهزاده ابراهيم در مزديجان – غرب شهر قم – از آثار دوره ايلخاني و مدفن دو تن از فرزندان امام هفتم به نام هاي ابراهيم و محمد است. اصل بنا متعلق به قرن هفتم و هشتم هجري است که در دوره هاي بعد تعمير شده و گسترش يافته است. نماي بيرون و درون بنا که اکنون با تعميرات مکرر؛ طاهري نو به خود گرفته؛ هشت گوشه با ايواني در هر ضلع از بيرون و صفه اي در درون است. روي قبر در ميان بنا؛ لوحي از کاشي به رنگ آبي اسماني شفاف از جنس کاشي هاي قرن 7و8 و مرکب از هشت خشت هر يک به اندازه تقريبي 70×70 سانتي متر قرار دارد. گرداگرد اين کاشي ها ، آيت الکرسي را به ثلث برجسته نگاشته اند. اين بنا داراي گنبد کروي است و در سال هاي 1310؛1357؛1378 ه. ق تعمير و مرمت شده است..

امامزاده شاهزاده ابراهيم
اين بنا دربيرون دروازه کاشان -قم ونزديک مزار"در بهشت"درون محوطه محصوري که به عنوان گورستان استفاده مي شود؛ واقع شده و مدفن يکي از نوادگان امام هفتم است. تاريخ ساخت بنا بر اساس قديمي ترين کتيبه موجود، به اوايل قرن نهم ه. ق (805) مي رسد. گنبد بيروني بنا از نوع دو پوسته گسسته و 16 ترک بلند با شيب تند است. سطح خارجي گنبد در اوايل قرن حاضر مجدداً کاشيکاري شده است. پوسته داخلي گنبد؛ نيم کروي است. تزئينات بنا مقرنس کاري ، گچ کاري؛ نقاشي روي گچ و کاشي کاري شده است. تزئينات گچبري بنا بسيار پر ارزش است. اين تزئينات شامل قاب بندهاي اطراف طاقنماها و موتيف هاي تزييني؛ لچکي ها ي پشت بغل گوشوارها و طاقنماها و نيم ستون هاي تزييني در هر يک از زواياست. امروزه بنا فاقد کاشي کاري با اصالت تاريخي و هنري است. اما پيش تر درگاه ورودي بنا به کاشي هاي خشتي عصر قاجار مزين بوده است. باني بنا ، ازبانوان دودمان صفي وگويا همسر خواجه ابراهيم باشد که در آن سال؛ فرمانرواي قم و پيرامون آن بوده است. درگاه ورودي با کاشي هاي خشتي قاجاري مزين بوده و بر روي آن؛ سوره جمعه و در پايان عبارت زير نوشته شده است.

امامزاده سلطان محمد شريف
بناي مزار منسوب به سلطان محمد شريف – فرزند ابوالقاسم علي نقيب قم ازنوادگان امام چهارم- در محله اي به همين نام ، نزديک دروازه قلعه شهر واقع شده است. اين بنا ، از نمونه هاي خوب سبک معماري و تزيين قرن نهم و دهم ه. ق و شايد اندکي فراتر بود که چند دهه پيش ويران شده و به جاي آن گنبد مرتفعي بنياد نهاده شده است. اکنون تنها اثر قديم اين مزار؛ لوح کاشي فيروزه اي رنگ روي مرقد است که از قرن 7و8 هجري به يادگار مانده و يک اثر تاريخي است.

بقعه خديجه خاتون
اين بقعه بر سر راه قم به سراچه؛ در يک کيلومتري شرق امامزاده طيب و طاهر واقع شده است. بنايي هشت ضلعي از داخل و خارج است که در هر ضلعي ، صفه اي محرابي به دهانه يک و ارتفاع سه متر ساخته شده است. تمام جدار بقعه سفيد کاري و تهي از تزئينات هنري کاشي و گچبري است. در اين بقعه، از آثار قديم سه قطعه لوح کاشي روي مرقد باقي مانده است که قطعه مياني آن اکنون نيست و به نظر مي رسد به قرن هفتم و هشتم هجري قمري تعلق داشته باشد. خود بنا چندان قديمي به نظر نمي رسد. گفته مي شود که در اين بقعه ، دو مرد و پنج زن – از احفاد امام کاظم (ع) – مدفونند.

بقعه چهار امامزاده شهره –ملا آقا
اين بقعه در جانب شمالي و خارج شهر قم و در کنار امامزاده ابواحمد و شاهزاده سيد علي واقع شده است و به ظاهر مدفن چهار امامزاده به نام هاي ابوعبدالله حسين و سه پسرش به نام هاي ابومحمد حسن؛ ابوعلي محمد و ابوطالب محسن است. نقشه بنا از خارج؛ هشت ضلعي ساده و آجري و از داخل به صورت چهار ضلعي متساوي با جدار سفيد کاري است که در هر ضلعي شاه نشيني ساخته و از هرکدام دري وپنجره اي به خارج گشوده اند که به جز درگاه شرقي؛ بقيه مسدود است. در بالاي قسمت چهار ضلعي؛ با احداث نيم طاقي ها ، محوطه مربع را به چند ضلعي دايره مانند تبديل کرده و گنبد مخروطي وترکي بنا را بر روي آن احداث کرده اند. اين گنبد با کاشي هاي دوالي فيروزه اي پوشش يافته و از ارتفاع زيادي برخوردار است. در جانب شرقي آرامگاه ، ايواني با جدار سفيد کاري و پوشش رسمي ساز ديده مي شود که قسمت فوقاني آن کاشي کاري شده است. در داخل بنا، آثار گچبري به صورت کمربند مضرس ديده مي شود که بغله ها و اسپر شاه نشين ها را هم زينت بخشيده است. به نظر مي رسد که بناي بقعه در دوره صفويه احداث شده باشد.

بقعه بابا مسافر
اين بقعه در منتهي اليه کوچه تکيه باغ پنبه در شمال شرقي شهر قم و نزديک دروازه ري کهن واقع شده است. قاعده بنا از خارج هشت ضلعي توام با نمابندي آجري و از داخل به صورت مربع متساوي الاضلاعي است که در هر ضلع؛ شاه نشيني ساخته شده است. در چهار گوشه بقعه؛ نيم طاقي بالا آورده اند که صورت مربع را به هشت ضلعي و سپس فلکه اي تبديل کرده است. و پا طاق پوششي عرقچيني بر آن احداث کرده اند. هر چند که جدار بقعه سفيد کاري شده و تهي از تزئينات هنري است؛ ولي اصل ساختمان؛ از ابنيه تاريخي و احتمالاً از آثار دوره صفوي است.

امامزاده معصومه
اين آرامگاه در روستاي کهک قهستان و 24 کيلومتري قم واقع شده است. بناي فعلي امامزاده که مدفن يکي از احفاد امام کاظم(ع) است؛ ابتدا توسط شاه بيگم- دختر شاه اسماعيل- و سپس توسط برادر و وصي او- شاه طهماسب صفوي – احداث شده است. قاعده بقعه از خارج به صورت هشت ضلعي مختلف الاضلاع با مصالح سنگ و گچ است که هنگام تعمير، در صورت آن تغييراتي داده شده است. بنا از داخل به شکل مربع متساوي است که در هر ضلعي، شاه نشيني تعبيه شده و از هرکدام دري به خارج گشوده و در جلوي هر دري؛ تالاري ساخته شده است. گنبد بيروني بنا از نوع هرمي شانزده ترکي کوتاه است وداراي گردني آجري با نمابندي به ارتفاع دومتر و تارکي هرمي به ارتفاع پنج متر و آراسته به کاشي هاي فيروزه فام است.در سه جانب بقعه؛ تالارهايي قرار دارد که به وسيله غلام گردشي به يکديگر مرتبط شده اند. در دو جانب تالار شمالي؛در هر طرف؛دو غرفه مصفا با چشم اندازهاي زيبايي ساخته شده که در عصر صفويه بر بناي بقعه افزوده شده اند. به نظر مي رسد؛ بناي اصلي امامزاده به قبل از دوره صفويه مربوط شده اند. برجسته ترين اثر هنري بازمانده از امامزاده معصومه درب منبت گره کاري و گل ميخ کوبي شده اي با تاريخ 979 ه. ق است که امروزه زينت بخش گنجينه باغ فين کاشان مي باشد.

امامزاده فاضل
اين آرامگاه در بالاي کوهي مشرف به روستاي بيدهند واقع شده است. بنايي متشکل از بقعه؛ چهار ايوان؛ چهارحجره و چهار غرفه در بالاي حجرات است. اين بنا در سال 1260 ه. ق به استناد حکايت هاي عاميانه ايجاد گرديده و فاقد ارزش هنري و تاريخي است

امامزاده صفورا
اين بنا در خاک فرج جنب شاهزاده احمد واقع شده و بنايي است برجي شکل به قطر و ارتفاع 10 متر که برفرازآن گنبدي عرقچيني و آجري ساخته شده است. جداربنا از داخل سفيدکاري وفاقد تزئينات گچبري وکاشي کاري است. در وسط بنا مرقدي با جدار گچي قرار دارد. مدفون در بنا را از اولاد حضرت علي (ع) ذکر کرده اند.
امامزاده عبدالله: اين آرامگاه در نزديکي قلعه صدري قم واقع شده و منسوب به امام زاده اي از نوادگان امام سجاد (ع) است. بناي بقعه از خارج ،چهار ضلعي با جدار ساده آجري و از داخل نيز مربع است که در هر ضلع آن، شاه نشيني قرارگرفته و جدار آن را سفيد کاري کرده اند. در زواياي فوقاني ديوارهاي بقعه؛ نيم طاقي زده و صورت مربع را به هشت ضلعي و بلافاصله به فلکه اي تبديل کرده و پوشش عرقچيني را بر روي آن احداث کرده اند.برفرازبقعه نيز ايواني الحاقي قراردارد که قسمتي از آن درنزديک درگاه بطورمعرق کاشي کاري شده که احتمالاً به دوره قبل ازحکومت قاجارمربوط مي شود.

امامزاده شاهزاده محسن
اين آرامگاه در روستاي قباد بزن قم واقع شده است. قاعده بنا از خارج چهار ضلعي با جدار سنگ و ملاط گچ و از داخل؛ مربع است که در هر ضلع؛ شاه نشيني و در هرکدام از شاه نشين ها دري ساخته اند. در چهار گوشه فوقاني بنا؛ نيم طاقي زده و مربع را به هشت ضلعي تبديل کرده اند و سپس با زدن چند رسمي بند؛ آن را بالا برده اند. در وسط بقعه؛ مرقدي ساده و در جهت شمالي بقعه؛ ايواني با پوشش دو قوسي قرار دارد که نسبتاً قديمي است و در جانب جنوبي آن؛ تالاري نوساز با پوشش مسطح احداث شده است.

امامزاده شاهزاده عباس / هفت امامزاده
اين بنا در کنار روستاي ورجان در نزديکي قم واقع شده و مدفن هفت امامزاده به اسامي شاهزاده عباس؛شاهزاده ابراهيم؛ شاهزاده صالح؛ شاهزاده فيروز؛ شاهزاده حسن؛ شاهزاده جعفر و شاهزاده ابوالقاسم اسماعيل – از احفاد امام کاظم (ع) – است. نقشه بنا از خارج چهار ضلعي واز داخل نيز مربع متساوي و داراي چهارشاه نشين است که از هريک دري به ايوان گشوده مي شود.پوشش بقعه عرقچيني است که با آجر ساخته شده و از خارج روي آن با کاهگل اندود شده است. درزير گنبد؛ مرقدي به ارتفاع 20/1 متر با جدار کاشيکاري خشتي فيروزه فام تعميري قرار داردکه فاقد کتيبه است. در نماي بنا سه ايوان ساخته شده است. بنا در کل فاقد تزئينات هنري و تاريخي مرسوم است.

امامزاده شاهزاده عباس
اين بنا در خارج روستاي جنداب خلجستان و نزديک روستاي قاضي و مزرعه زيبکان واقع شده و مشتمل بر بقعه؛ قبه، ايوان و دو حجره غرفه دار است. بناي مزبور از آثارقبل از صفويه و فاقد واحدهاي الحاقي است و از سنگ هاي تخته اي و گچ ساخته شده است؛ اما در تعميرات بعدي؛ روکشي از آجر برروي آن کشيده اند. بناي امام زاده ازداخل وخارج چهارضلعي است ودرچهار گوشه آن؛ نيم طاقي بالاآورده وصورت مربع را به هيات هشت ضلعي نامحسوس وبلافاصله به فلکه اي تبديل ساخته و پاطاق پوشش عرقچيني شکل و رسمي بندي را بالا آورده و بدنه آن راسفيد کاري آسماني رنگ کرده اند. برفراز بنا؛ گنبدي نيم دايره اي عرقچيني و ساده و آجر پوش است که در مرکز آن؛ منارچه اي تعبيه کرده اند. در وسط بقعه؛ مرقدي با جدار کاشيکاري خشتي فيروزه فام تعميري به ارتفاع يک؛ طول 3 و عرض 2 متر قرار دارد. در جلو بقعه؛ ايواني با پوشش رومي وجود دارد که طرفين آن؛ حجره هايي ساده و نوبنيان دارد. صاحب مدفن را از اولاد امام موسي کاظم(ع) ذکر کرده اند.

امامزاده شاهزاده طاهر
اين آرامگاه در روستاي طغرود- از توابع خلجستان – در 30 کيلومتري شمال غربي قم واقع شده است. بناي مزبور از آثار تاريخي قم؛ ولي تهي از تزئينات هنري است و بقعه؛ گنبد؛ ضريح و رواق نوبنيادي دارد. در وسط بنا؛ مرقدي با ضريح چوبي مشبک قرار دارد که بر بالاي آن؛ کاشي هاي شش ضلعي ساده با قالب کوچک و فيروزه فام اصيل قديمي نصب کرده اند. در محوطه ايوان شرقي؛ مقبره ميرزا رضاي وزير دفتر – از وزراي زمان ناصرالدين شاه – قرارگرفته که سنگ قبر آن به داخل بقعه انتقال يافته است. در اين لوح؛ علاوه بر کتيبه هاي خوش خط؛ نقش برجسته تمام قد متوفي نيز حجاري شده است.

امامزاده شاهزاده سيدعلي
اين بنا در جهت شمالي شهر و منتهي اليه کوي جديد خارج دروازه ري- قم واقع شده و داراي بقعه؛ گنبد؛ رواق؛ ايوان؛ صحن؛ آب انبار و الحاقات ديگر است. بناي بقعه از داخل به صورت هشت ضلعي مختلف الاضلاع است که در جهات اصلي؛ چهار شاه نشين دارد که از هر يک دري به خارج گشوده مي شود. در جهت جنوبي بقعه؛ ايواني به ارتفاع 7 متر با ازاره کاشي کاري و جدار سفيدکاري و پوشش رسمي بندي و کاشي کاري تزئين شده است. در دو جانب ايوان؛ دو حجره و بر فراز آن ها؛ غرفه هاي زيبايي مزين به کاشي کاري وجود دارد. در زير گنبد؛ ضريح و مرقدي قرار دارد. مرقد از پنج جهت با کاشي هاي خشتي عصر فتحعلي شاه پوشيده شده و داراي کتيبه اي متضمن نسبت نامه امام زاده است. بر فراز بنا؛ گنبدي است شلجمي؛ سراپا آراسته به کاشي هاي گره سازي الوان به ارتفاع و قطر 7 متر باگردني استوانه اي مزين به کاشي کاري معقلي با آجر کلوکي و کاشي گرهي که در سال 1342 بازسازي و کاشي کاري شده است.

امامزاده شاهزاده زکريا
بين روستاي عيسي آباد و ميدانک خلجستان؛ رود کوچکي جاري است که درکنارآن؛ از عمق 5 متري تا سطح زمين؛ سدي آجري به صورت برجي از سنگ و گچ چيده شده که بناي مورد نظر روي همين سد بنيان گرديده است. اين بنا از خارج به شکل هشت ضلعي و از داخل به شکل چهار ضلعي مساوي به دهانه 6 و ارتفاع 9 متر است که درهر ضلع آن؛ شاه نشيني(غرفه اي) ساخته شده است واز هر يک از شاه نشين ها نيز دري يا دريچه اي به خارج گشوده مي شود. جدار داخلي بقعه سفيدکاري شده و به نقاشي هاي رنگ آميزي مزين است که در مواضع مختلف در جرز و اسپرآن؛ کاشي هاي خشتي منقش و هفت رنگ قديمي به کار برده اند. و چنين به نظر مي رسد که اين کاشي ها هم از بقاياي کاشي هاي ازاره يا مرقد هستند. در جلوي بقعه؛ زير ايوان ، در دو لنگه با کتيبه هاي منبت؛ تنگه هاي قابسازي و گره کشي قديمي نصب گرديده که از آثار عصر صفويه است و در ميانه اکثر قاب هاي آن؛ نام "علي " به خط ثلث برجسته خوانده مي شود. بر فراز بقعه؛ گنبدي شلجمي شکل و زيبا از آثار عهد صفويه به قطر و ارتفاع 10 متر با عمقي 5 متر و استوانه اي از آجر تراش و تارکي آراسته به کاشي هاي الوان دوالي و کلوکي است که دور شکم آن، ترنج هايي نزديک يکديگر به طورکمربندي ودرميانه آن ها اسامي جلاله و معصومين با کاشي هاي الوان به خط بنايي نقش شده است.

امامزاده شاهزاده جعفر
اين بنا در روستاي گيو و در نزديکي دستگرد خلجستان واقع شده و ظاهراً مدفن شاهزاده جعفر فرزند بلافصل امام کاظم (ع) است. بناي مزبور با جداري از تخته سنگ هاي بلند و کم حجم با ملاط گچ ساخته شده و قاعده آن از بيرون به شکل برج است وازداخل نيزبرجي بوده است که در تعميرات و تزئينات عصر صفوي؛ جدار دروني را به صورت مضلع هشت ترکي درآورده اند. برفراز بنا؛ گنبدي مخروطي شکل از آجر و سنگ است که روي آن را گچ اندود کرده اند و چه بسا که قبلاً داراي تزئينات کاشي بوده و اينک ريخته است. قطردهانه گنبد؛ 8 و ارتفاع آن حدود 7 متر است و به نظر مي رسد تارک آن زبانه اي مشابه سرطوق دارد و نوک آن نيز ترنجي برنجي و مشبک است که در ميان آن؛ در فراز اسم جلاله و در پايين نام هاي "محمد"و"علي"کنده کاري شده است. روي قبر بقعه به کاشي هاي خشتي گل برجسته عصر صفويه مزين بود که عمده آن از بين رفته است. يک تکه کاشي خشتي بزرگ بر ايوان بقعه نصب شده که احتمالاً در گذشته ديواره هاي بقعه را تزئين مي کرده است. بر فراز مرقد؛ صندوقي منبت با تنکه هاي قابسازي و گره بندي؛ مزين به نقوش برجسته گل و بوته است که روي پل ها و پايه هاي آن؛ کتيبه هايي به خط برجسته ثلث و نسخ منبت شده است.

امامزاده شاهزاده جعفر غريب
اين آرامگاه در 6 کيلومتري شرق واقع شده و مدفن يکي از نوادگان امام کاظم (ع) مي باشد. قاعده بقعه از خارج؛ هشت ترکي متساوي و نما بندي شده آجري و از داخل؛ هشت ترکي مختلف الاضلاع است. در بالاي بنا؛ صورت مضلع به مدور تبديل شده و پوشش رسمي بندي آن بالا رفته است. گنبد خارجي بنا به شکل نيم بيضي مشابه عرقچيني است که با آجر پوشيده شده است. در اطراف بقعه به استثناي ضلع شرقي که داراي ايوان است؛ محوطه اي مهتابي ساز و مضلع به ارتفاع يک متر بالاتر از سطح زمين؛ نمودار است. در وسط بقعه؛ مرقدي با پوشش کاشي و از آثار عصر فتحعلي شاه ديده مي شود.

امامزاده شاهزاده احمد و علي حارث
اين بنا در شرق شهر قم – در خاک فرج – واقع شده و شامل بقعه و دو ايوان با چندين حجره؛ غرفه و صحن است. قاعده بنا از خارج هشت ضلعي و تهي از الحاقات و از داخل به صورت چهار ضلعي به ابعاد هر ضلع 6 و ارتفاع 12 متر است.در نماي داخلي بنا؛ چهار شاه نشين قرار دارد که از هرکدام دري به خارج گشوده مي شود. ازاره بنا از داخل آراسته به کاشي هاي منقش هفت رنگ عصر فتحعلي شاه از آثار عمراني معتمدالدوله منوچهرخان است. بنا جمعاً داراي چهار نورگير است که جلو آن ها قبلاًَ با پنجره اي گچبري شده پوشانده شده بود که امروزه از ميان رفته است. بالاي نورگيرها؛جداربه صورت فلکه اي شده و پاکار گنبد با پوشش مقرنسي بالا آمده است. اين مقرنس بسيار خوش طرح است و به نظر مي رسد با کمربند تزئيني فوق الذکر؛ به دروه شاه طهماسب صفوي مربوط باشد. گنبد اين بنا؛ هرمي 16 ترکي به ارتفاع 9 تا 10 متر؛ آراسته به کاشي هاي فيروزه فام با کتيبه هاي اسما? جلاله و مبارکه استو در وسط اين بقعه؛ آثاردو قبر مشهود است که بر روي يکي از آنها لوحي قرار داشت. اين لوح که به نام حارث ثبت شده بود متضمن سه پارچه خشت و بزرگ بود؛ که هر يک از آنها در اندازه 70×75 سانتي متر بود و اينک در موزه ملي نگهداري مي شود و به قرن هفتم هجري قمري تعلق دارد. بر روي اين الواح به خط برجسته ثلث شگرفي آيات مبارکه قرآني به چشم مي خورد.

امامزاده شاه ابراهيم
اين بنا در مزرعه شاه ابراهيم در 24 کيلومتري قم واقع شده و بناي کنوني آن مزاري از دوره صفوي است. گنبد آن به بلندي 7 متر؛ هرمي برجي و آراسته به کاشي فيروزه آي است.درگاه ورودي بقعه ازسوي غرب به ايواني بازمي شود که رواقي در روبه رودارد.از اين رواق،دري به مسجد جنب مزار کشوده مي شود. بالاي درگاه مسجد؛ سنگ نبشته اي کوچک مشتمل بر نام باني و تاريخ بنا قراردارد. نماي داخلي بنا چهار ضلعي متساوي با جدار سفيدکاري؛بدون تزئينات است که در ارتفاع 5/2 متري؛با افزودن چهار نيم طاقي در گوشه هاي چهارگانه؛ شکل آن را به فلکه اي تبديل کرده و پاطاق پوشش عرقچيني آن را بالا آورده اند. آثار قديم اين امامزاده عبارتند از: در منبت به تاريخ 1015 ه. ق؛ قطعه چوبي منبت به درازا و پهناي 20 در 80 سانتي متر که با تاريخ 1015 ه. ق در بدنه جنوبي ايوان و کنار درگاه ورودي بقعه نصب شده است و چهار سنگ نبشته مشتمل بر ابياتي که بر اسپر بدنه جنوبي رواق غرب نصب شده و تاريخ 1064 ه. ق حاکي از جريان آب قنات پيرمهدي است و سنگ نبشته اي با تاريخ 1078 ه. ق که حاکي از احداث برکه اي در کنار مزار مي باشد. متن يکي از دو لوح قبر؛ بيانگر تعميرات در اين مزار است.

امامزاده شاهزاده ابواحمد:
اين بنا در بيرون دروازه ري در شمال شرقي قم و در ميانه بقاع چهار امامزاده و شاهزاده سيدعلي واقع شده و مدفن ابواحمد محمدبن حنيفه از احفاد حضرت علي (ع) است. اين بنا از آثار بسيار قديمي شهر قم است که در سال 932 ه. ق تجديد بنا و تزئين شده و داراي بقعه اي متضمن آثار هنري از گچبري و مرقدي کاشيکاري شده است. در قسمت هاي بدنه و سطح مرقد؛ کتيبه اي به خط ثلث سفيد از کاشي خشتي است که روي آن؛ آيات و عباراتي به تاريخ 932 ه. ق خوانده مي شود. در طرف شرقي و در برابر در ورودي نيز کتيبه اي از کاشي معرق؛ اشاره به نام شاه طهماسب حسيني موسوي صفوي دارد که اکثر کاشي هاي آن فرو ريخته و فقط کاشي هاي روي جدار آن باقي مانده است که از حيث و رنگ قدمت قابل توجه است.در روي بقعه؛ گنبد هرمي و 6 ترکي به ارتفاع 8 متر با گردني مضلع و 6 ترکي نماسازي شده که جرزهاي ساده آجري دارد و اسپر هرنمايي؛ به کاشي هاي معقلي متضمن کتيبه اي به خط بنايي از کاشي هاي الوان مزين است و روي بعضي از آن ها؛ آيات قرآن کريم و نام حضرت "علي" (ع) خوانده مي شود.

امامزاده سليمان
اين آرامگاه در دو کيلومتري شمال روستاي صرم و 26 کيلومتري جنوب شرقي قم واقع شده است. نقشه بنا از خارج برجي و با مصالح سنگ و گچ است که بعداً رواقي بدان افزوده اند. و مصالح آن با مصالح گنبد فرق دارد. بنا از داخل به صورت مربع مختلف الضلاعي به ارتفاع 50/4 متر است که جدار آن سفيد کار شده و دو در ورودي دارد. کف بنا مفروش به کاشي هاي جديد است. پوشش بنا؛ امرودي شکل و گنبد خارجي آن عرقچيني کاهگلي است که بر رأس آن؛ ميل مانندي با پوشش کاشي ساخته شده است. در ضلع شرقي بقعه؛ دو لوح قبر باستاني و کوچک از سنگ سياه نصب شده است که در حاشيه هر دو؛ به خط ثلث برجسته و مرغوب؛ صلوات بر معصومين و در متن آن ها به خط برجسته نستعليق؛ اسامي متوفيان و تاريخ 970 و 989 ه. ق حجاري شده است. اين قبور؛ زماني در کنار مرقد امامزاده قرار داشتند. در يک جانب مدخل بقعه ، يک پارچه کاشي خشتي بزرگ نخودي رنگ بر سينه ديوار نصب شده است. که برروي آن به خط ثلث ممتاز و برجسته؛ اسامي" محمد" و " علي" به طورتکراري خوانده مي شود.به نظرمي رسد بناي اوليه امامزاده به دوره ايلخاني مربوط باشد. امامزاده مدفون؛ از سادات حسيني سجاد است.

امامزاده سلطان محمود
اين امامزاده در جهت شمال غربي و خارج روستاي صرم در جنوب قم واقع شده و مدفن سه تن به اسامي سلطان محمود و شاهزاده سليمان از احفاد امام سجاد (ع) و يک زن به نام ستي زينب از احفاد امام کاظم(ع) است. اين بنا از خارج هشت ضلعي و از داخل به صورت مربع متساوي الاضلاعي است که در هر ضلع آن؛ شاه نشيني ساخته شده است واز هر شاه نشين هم دري به خارج گشوده مي شود. بناي بقعه با تعبيه نيم طاقي هايي از داخل به هشت ضلعي و سپس فلکه اي تبديل شده و پاکار گنبد عرقچيني بر روي آن قرار گرفته است. مصالح به کار رفته در اين بقعه؛ آجر است و نماي داخلي آن نيز سفيد کاري ساده و خالي از تزئينات هنري است. در جانب شرقي و شمالي بقعه؛ ايواني ساده و در جهت جنوبي آن؛ رواقي چشمه پوش و مرکب از سه قسمت است که تهي از ويژگي هاي هنري است.

امامزاده سکينه خاتون
در 30 کيلومتري شرق قم و نزديک روستاي زالون آباد؛ آرامگاه سيده سکينه خاتون از احفاد امام کاظم (ع) واقع شده است. اين آرامگاه داراي بقعه، سه ايوان و صحن است. اين بنا به نظر مي رسد از آثار قبل از صفوي يا دوره آغازين صفوي باشد که در دوره معاصر نيز الحاقاتي بدان افزود شده است.

امامزاده حليمه خاتون
اين آرامگاه در روستاي لنجرود و در 12 کيلومتري جنوب شهر قم واقع شده است. نقشه بنا از خارج هشت ترکي آجري و از داخل چهار ضلعي متساوي با جدار ساده و فاقد تزئينات است. بنا داراي سه دراست و جلو هر در هم ايواني بعداً بدان اضافه شده است. گنبد بيروني و داخلي بنا از نوع عرقچيني است که پوشش بيروني آن آسيب زيادي ديده است. در وسط بقعه؛ مرقدي با جدار سفيد کاري وجود دارد. در مدخل بقعه از ايوان غربي؛ دري دو لنگه و منبت وجود دارد که کتيبه هايي به خط ثلث برجسته دارد و بر آن عباراتي به تاريخ 1302 ه. ق نوشته شده است. امام زاده مدفون در بقعه را از احفاد امام کاظم (ع) ذکر کرده اند.

امامزاده باوره
اين آرامگاه درمزرعه باوره؛ در6 کيلومتري روستاي فرد و از توابع قهستان واقع شده است.اين بنا مشتمل بردو بقعه است که درهربقعه؛ دوامامزاده به نامهاي شاهزاده محمدوحسين؛حليمه خاتون وزينب خاتون ازاحفاد امام کاظم(ع) مدفون اند. پوشش اين دو بقعه از نوع عرقچيني با مصالح سنگ، گچ و از آثار قبل از صفوي و فاقد تزئينات هنري هستند. در ميانه هر يک از دو بقعه؛ دو صندوق منبت روي قبور نصب گرديده که از آثار هنري قرن يازدهم هستند. روي صندوق شاهزاده محمد احاديثي به خط ثلث برجسته حک شده است.صندوق شاهزاده حسين نيز به همان طرح است و برروي پل هاي گلوگاه آن؛ کتيبه اي به خط برجسته ثلث است که بر روي آن آيت الکرسي منبت شده است. بر روي صندوق حليمه خاتون نيز بعد از صلوات کبيره؛ تاريخ 1032 ه. ق نگاشته شده است. در جهت شمال امام زاده؛ ايواني قديمي از سنگ و گچ با جدار سفيدکاري وجود دارد. دو لنگه در منبت قديمي در مدخل بقعه و زير ايوان نصب شده است. ساخت اين درها احتمالاً همزمان با ساخت صندوق ها صورت گرفته است.

امامزاده ابوالعباس احمد
اين آرامگاه در مجاورت امام زاده در بهشت قم واقع شده و از آثار قرن هشتم هجري است. اين امامزاده مشتمل بر بقعه و چهار ايوان کوچک است. درباره شخصيت مدفون نقل شده است که او از سادات حسني سجادي بوده و جدش ،ابوالفضل حسين؛ از صحابه امام عسکري (ع) است. گفته شده که ابوالعباس احمد در سال 314 ه. ق عليه خليفه مقتدر عباسي خروج کرد؛ ولي توفيق نيافت.

امامزاده سيد سربخش
اين امامزاده در خيابان آذر مقابل چهل اختران قرار گرفته و شخص مدفون در آن از نوادگان امام جعفر صادق (ع) مي باشد. بر اساس نوشته گچ بري پاياني کتيبه؛ تاريخ احداث بنا؛ محرم الحرام 774 ه. ق ثبت شده است. اين بنا به دستور غياث الدين امير محمد بن ابي شجاع هنرمند بزرگ اين دوره است. اين بنا گچبري هاي ظريف و کتيبه هاي سراسري دارد که با خطوط ثلث و کوفي شامل آيات قرآن ودرحاشيه هاي آن زنجيره اي ازنام هاي متبرک الله؛ محمد وعلي آراسته شده است.امامزاده احمد بن اسحاق:اين بنا در ميدان کهنه قم يا ميدان زکريا بن آدم در جوار امامزاده شاهزاده حمزه قرار گرفته و مدفون در آن؛ احمدبن اسحاق عسگري از نوادگان امام هفتم (ع) است. اين امامزاده در سال 1317 ه. ق و هنگام سلطنت مظفرالدين شاه بازسازي و در قرن اخير تجديد بنا و گسترش يافته است. حرم اصلي امامزاده از بناهاي باستاني قبل از صفويه است که به دستور شاه طهماسب تعمير و تزئين شده است. در اين بقعه؛ آثار تزئيناتي کمربندي دندانه دار ديده مي شود که از خصايص بناهاي الحاقي شاه طهماسب صفوي است. در وسط بنا؛ مرقد و سنگ قبر قرار دارد که ضريحي از چوب مشبک بر روي آن نهاده شده است. برفراز بقعه ، گنبدي عرقچيني و آجرپوش ساده از نوع يک پوش قرار گرفته است. اين بقعه، مدفن پدر شاهزاده حمزه حسين بن احمد است.

امامزاده علي بن جعفر (دربهشت)
امامزاده علي بن جعفر مشهور به " در بهشت" بناي هشت وجهي با گنبد دو پوشه هرمي شکل؛ متعلق به اوايل قرن هشتم ه. ق است که در دوران قاجار ايوان و بيوتاتي بدان اضافه گرديده است.بقعه مزبور پس از آستانه مقدسه؛ بر بقيه اماکن و مقابر منطقه قم از حيث تزئينات برتري دارد. مهم ترين عناصر تزئينات آن عبارتند از: هنر گچبري که در زمره برجسته ترين آثار هنري قرن هشت و هم طراز بناهايي همچون گنبد علويان همدان ، مدرسه حيدريه قزوين و بقعه پير بکران اصفهان است. کاشي هاي کوکبي زرين فام ازاره بنا که بالغ بر 94 پارچه با موتيف هاي گياهي حيواني و انساني و کتيبه هايي به خط نسخ شامل آيات قرآن؛ روايات مذهبي و ابيات فارسي است که بخش هايي از آن؛ امروزه زينت بخش بسياري از گنجينه هاي ايران و جهان است. محراب زرين فام بنا در طاقنماي جنوبي بقعه که توسط " يوسف بن علي بن محمد بن ابي طاهر" آخرين فرد از خاندان ابي طاهر به سال 734 ه. ق ساخته شده که امروزه زينت بخش گنجينه ملي ايران مي باشد.

امامزاده شاه حمزه
شاهزاده حمزه از فرزندان موسي بن جعفر (ع) و برادر امام رضا(ع) است. اين امام زاده که در ميدان کهنه قم واقع شده؛ مورد احترام ويژه مردم است. بقعه شاهزاده حمزه پلان بسيار جالبي دارد. درهاي ورودي به داخل حياط از ضلع شرقي و غربي به طور قرينه تعبيه شده است. حياط بقعه مستطيل شکل است و در دور آن طاق نماهايي تعبيه شده که کلاً داراي طاق رومي هستند. در ضلع جنوبي روبروي در ورودي حرم؛ محوطه اي ايواني شکلي به صورت شاه نشين وجود دارد که دو ستون در وسط و دو نيم ستون در طرفين آن قرار دارد و نوع طاق آن رومي است. ستون ها يک پارچه و از سنگ است. يکي از تزئينات بسيار جالب بقعه؛ ايوان ورودي به حرم است. در بدنه ايوان و در زير پا به قوس يک رديف کتيبه بر روي زمينه لاجوردي وجود دارد که انتهاي آن تاريخ 1301 ه. ق را که تاريخ احداث بنا باشد؛ نشان مي دهد. ديوارهاي ايوان داراي کاشي هاي شطرنجي سفيد بر زمينه لاجوردي است و بيش تر اين نوع کاشي ها از نوع کاشي قاجاري است. سقف حرم به صورت حلزوني يا ترکيبي از مخروطي و گنبدي است که در راس؛ حالت مدور پيدا کرده است. تمامي روي آن با کاشي آبي رنگ پوشانده شده است. در قسمت زير گنبد از داخل مقرنس سازي بسيار جالبي که با گچ انجام شده؛ به چشم مي خورد. اطراف مقبره را صندوقي مشبک گذارده اند که از سطح زمين؛ حدود 5/2 متر بالاتر است. پيرامون آن کتيبه هاي کاشي در هر چهار طرف تعبيه شده است. در جنب اين امامزاده؛ امامزاده ديگري به نام شاهزاده احمد وجود دارد که گويا برادر شاهزاده حمزه است. قبرهاي متعددي در اطراف هر دو امام زاده به چشم مي خورد.

امام زاده موسي مبرقع
امامزاده موسي مبرقع فرزند حضرت امام محمد تقي (ع) جد سادات رضوي است. ايشان اولين کسي از سادات رضوي است که در سال 256 ه. ق در قم اقامت گزيده است. بعدها زينب و ام محمد و ميمونه دختران حضرت جواد (ع) و بعدها بريهه ( دختر موسي ) به قم آمدند و در قم وفات يافتند و در جنب حضرت معصومه دفن شدند. موسي مبرقع در 296 ه. ق از دنيا رفت و در مکاني که اکنون مزار اوست دفن شد و در کنارش يکي از فرزندانش به نام شاهزاده احمد فرزند محمدبن موسي که مردي عابد و با سخاوت و کريم بود، مدفون گرديد. دهليز و راهرو بقعه مشحون از آثار هنري است که از قرن نهم هجري قمري باقي مانده است.
حرم حضرت معصومه سلام الله علیها
آستانه مقدس حضرت معصومه (س)
مجموعه حرم حضرت معصومه در مرکز شهر قم يکي از بزرگترين و ارزشمند ترين آثار معماري اسلامي ايران است که يادگارهاي گرانبهايي از قرون مختلف را در بردارد. اين مجموعه بر مزار حضرت فاطمه دخت امام موسي کاظم ( ع ) و خواهر امام رضا ( ع ) ملقب به معصومه بنا گرديده است. آنچه از محتواي نوشته ها و تحقيقات بر مي آيد؛ هنگامي که در سال 201 هجري حضرت ستي فاطمه معصومه (س) رحلت فرمود و در باغ بابلان به خاک سپرده شد؛ در اطراف مزار شريف آن بانوي بزرگوار ابنيه اي وجود نداشت و اگر بود چندان مورد توجه نبود. پس از آنکه آن حضرت به خاک سپرده شد؛ موسي بن خزرج بر مزار مطهر وي سايباني از بوريا بر پا داشت. چون چنان سايباني شايسته مقام آن بانو نبود و مردم نيز دوست داشتند که گنبد و بارگاهي شايسته براي پيکر مطهرش بسازند؛ لذا براي بار اول قبه اي از آجر و گچ به صورت برج بر تربت وي بنا کردند. اين امر باعث شد که هرگاه يکي از زنان خاندان موسي مبرقع وفات مي يافت در جوار مرقد و تربت منور ستي فاطمه ( س ) دفن مي گرديد و لذا قبه اي که چهار نفر در زير آن مدفون را در برگرفت. آنگاه سومين قبه در کنار دو قبه اولي احداث گرديد که در زير آن سه زن دفن بودند.در سال 447 ه. ق وزير طغرل به نام ميرابوالفضل عراقي که مردي ديندار بود؛ قبه اي بر فراز سه قبه مذکور بنا نهاد که طبق تحقيقات محققان؛ اين گنبد وسيع و بلند به قطر داخلي 11 و ارتفاع 14 متر بود. چون به مرور زمان سطح زمين هاي گورستان بابلان در حدود سه متر بالا آمد و سطح روضه منوره پوششي اضافه کردند و حرم فاطمه در سردابه اي قرار گرفت و براي آنکه سيلاب رودخانه خشک و طغيان آن باعث خرابي ابنيه آستانه و خانه هاي اطراف آن نشود؛ در سال 944 ه. ق شاه بيگم – دخترشاه اسماعيل صفوي – مجرايي احتياطي براي لحظات طغيان سيل ايجاد کرد. متاسفانه چون اين مجرا از زباله پر شده بود؛ در سال 1044 ه. ق و در دوره سلطنت شاه صفي سيل به شهر سرازير گرديد و عمارات قم را خراب کرد. در زمان شاه عباس مجراي رودخانه را به سمت ديگري تغيير دادند. در عصر صفوي حرم حضرت معصومه داراي چهار صحن بود که پشت سر هم قرار گرفته بود و زايرين از يکي از صحن ها وارد و از صحن ديگر خارج مي شدند. در عصر قاجار؛ فتحعلي شاه دومين پادشاه اين سلسله به قم و آستانه مقدسه توجهي خاص مبذول داشت. چنان که تزئينات؛ رواق ها و بيوتات فعلي حرم اغلب متعلق به آن دوره مي باشد. در حال حاضر ابنيه آستانه مبارکه عبارتند از:حرم: بناي فعلي حرم توسط شاه بيگم در سال 925 ه.ق ساخته شده است. قاعده حرم به صورت هشت ضلعي غير متساوي و داراي هشت صفه است. پس از اين بخش؛ قاعده گنبد و سقف با مقرنس هاي تزئيني قرار دارد. ازاره بنا به ارتفاع 5/1 متر از سنگ مرمر پوشيده شده است و پس از آن کتيبه اي سراسري از کاشي معرق به خط ثلث طلايي و سفيد در زمينه لاجوردي ميان دو حاشيه از کاشي فيروزه اي تعبيه شده است. متن اين کتيبه؛ چند حديث نبوي در ستايش از پيروان خاندان پيامبر است. پس از آن؛ بدنه حدود 3 متر آيينه کاري شده است و بعد ازآن کتيبه اي سراسري به خط ثلث برجسته؛ گچبري شده که متن آن؛ مدح حضرت علي (ع) و آيات قرآني به تاريخ 1251 ه. ق است. برفراز اين کتيبه؛ طاقبند قوسي توام با مقرنس صفه ها بالا آمده و صورت هشت ضلعي به شانزده ضلعي متساوي الاضلاع تبديل و پاطاق پوشش گنبدي بر روي آن بر پا شده است. بر فراز بنا؛ گنبدي با بلندي 16 متر – از سطح بام – بر پاست که در سال هاي 1218-1215 ه. ق به دستور فتحعلي شاه به جاي گنبد پيشين ساخته و با خشت هاي زرين آراسته شده است. متن کتيبه گرداگرد گنبد به خط نستعليق " مهدي ملک الکتاب طهراني "؛ حاوي قصيده اي از فتحعلي خان صبا است. سطح داخلي گنبد آيينه کاري شده است. مرقد مطهر امروزه در ميان دو ضريح از ديد پنهان است. اين مرقد با کاشي هاي بسيار نفيس و زيباي اواسط قرن هفتم هجري پوشيد ه شده که از تنوع و استادي قابل ستايشي برخوردار است. نام محمد بن ابي طاهر بن ابي الحسين – سازنده اين کاشي ها – بر کتيبه اي درج شده است. بر گرداگرد حرم رواق هاي متعددي ايجاد شده است. پس از رواق غربي؛ بنايي وسيع و نو به ابعاد 14×48 متر وجود دارد که بر روي آن سقف سراسري بزرگ و بي ستوني با تيرآهن احداث شده و به مسجد بالا معروف است. در جنوب حرم مطهر؛ پس از عبور از رواق جنوبي؛ گنبد بزرگي است که بيشتر " صحن زنانه" خوانده مي شد و اکنون " مسجد موزه" نام دارد. پوشش سقف و قاعده گنبد و محراب با کاشي کاري زيبا و بديع و کتيبه هاي متعدد و ديوارهاي آن با آيينه کاري تزيين گرديده است.
در جهت شمالي حرم ايوان طلا از ساخته هاي شاه بيگم – دختر شاه اسماعيل – به سال 925 ه.ق ديده مي شود. اين ايوان به دهانه 9؛ عرض 6 و ارتفاع 80/14 متر داراي ازاره کاشي کاري فيروزه فام عصر صفوي است. در طرفين ايوان طلا؛ دو ايوان ديگر صفوي تقريباً به ارتفاع 12 متر و ازاره اي از سنگ مرمر و قسمت هاي کاشي کاري شده قرار دارد که بخش هايي از آن ها تجديد و تعمير شده اند. برفراز ايوان طلا نيز دو مأذنه استوانه اي قرار دارد که با کاشي گرهي به شکل مارپيچ نماسازي شده است در ميان پيچ ها؛ نام هاي " الله؛ محمد و علي " به خط بنايي خوانده مي شود. در قسمت بالاي مأذنه ها؛ مقرنسي لطيف در سه رديف پرداخته شده که زير آن؛ گرداگرد کتيبه اي پهن به خط سفيد مشتمل بر آيات قرآني است و بالاي آن؛ فضايي به بلندي حدود دو متر بر دوازده ستون چوبي گرداگرد و ستوني سنگي در وسط با سقف و گنبد زراندود ديده مي شود. در مدخل حرم؛ از جانب شرقي نيز ايواني به بلندي ايوان طلا به پهناي 87/7 و دهانه 9 متر قرار دارد. اين ايوان که به ايوان آيينه معروف است؛ توسط ميرزا علي اصغر خان امين السلطان؛ همزمان با بناي صحن نوبنياد شده و اثري هنري و نفيس از معمار و هنرمند معروف دوره قاجار " استاد حسن معمار قمي " است. در جلوي ايوان؛ فضاهاي سرپوشيد، شکوهمند و بديعي قرار دارد.
صحن جديد: اين صحن در شرق حرم واقع شده و توسط ميرزا علي اصغر خان امين السلطان بنا گرديده است. گرداگرد اين صحن؛ بيش از 30 بقعه کوچک و بزرگ بنا شده که مهم ترين آن ها؛ مدفن خود ميرزا علي اصغر خان است که به ايوان آن چسبيده است. صحن نو؛ مرکب از دو قسمت پيوسته است: قسمت بزرگتر؛ هشت گوشه نامنظم و قسمت کوچکتر؛ به صورت زايد ه اي در ميان ضلع شرقي به شکل پنج گوشه قرار دارد. گرداگرد صحن؛ بالاي ايوان هاي پيشاپيش حجرات؛ کتيبه اي از کاشي خشتي با زمينه لاجوردي به عرض 50 سانتي متر وجود دارد که طول آن در مجموع از 250 متر بيشتر است و بر آن دو قصيده از فتح الله شيباني کاشاني نوشته شده است. اين صحن يک ايوان آيينه و سه ايوان ديگر در اضلاع شرقي؛ شمالي و جنوبي و سه سردر به موازات هر يک از بيرون دارد. ايوان شرقي؛ از آثار نفيس اين صحن است که توسط استاد محمدباقر قمي ساخته شده است. برفراز اين ايوان؛ دو گلدسته زيبا و يک برج ساعت؛ و در طرفين آن دو راهرو با جدار آجري و تزيين کاشي احداث شده است. ايوان هاي شمالي و جنوبي صحن از نظر سبک بنا و تزئين؛ همانند هم هستند و تنها در چگونگي کتيبه ها اختلاف دارند. صحن نو؛ در سه جانب شرق؛ شمال و جنوب؛ سه درگاه ورودي دارد که سردرها در هر سه سو با کاشي کاري آراسته شده است. بر فراز سردرهاي شمالي و جنوبي؛ دو مناره کوچک و در بالاي سردر شرقي؛ چهار مناره وجود دارد.
صحن عتيق: اين سحن توسط فتحعلي شاه قاجار؛ جايگزين دو صحن کوچک دوره صفوي شده است. در ضلع جنوبي اين صحن؛ ايوان طلا و ايوان هاي دو سوي آن و در سه جانب ديگر؛ شانزده بقعه – از جمله مقابر دو پادشاه قاجار- قرار دارد. گرداگرد صحن عتيق و پيشاني ايوان هاي بقاع از نوع کاشي کاري شده و کتيبه جديدي برفراز آن از قصيده معجزيه ناطق اصفهاني تعبيه شده است که به مناسبت تذهيب گنبد در سال 1218 ه. ق سروده شده بود. در مدخل اين صحن از شمال که پيشتر راه حرم از آن سو بوده؛ سردر باشکوهي از دوره شاه طهماسب صفوي در جانب مدرسه فيضيه وايواني از دوره قاجار در داخل صحن قرار دارد. در مدخل صحن از مسجد اعظم در ضلع غربي نيز ايواني کاشي کاري شده وجود دارد که بنا و تزيين آن بسيار جديد است.ايوان شمالي صحن عتيق با سقف مقرنس و بدنه گچي ساده و پيشاني کاشي کاري شده؛ روبروي ايوان طلا قرار دارد. ايوان جنوبي نيز با دو تختگاه در دو سو؛ از آثار نفيس دوره صفوي است. پوشش ازاره ايوا کاشي خشتي دوره قاجار و آرايش بدنه تا زير کتيبه کمربندي؛ سراسر کاشي معرق زمينه لاجوردي دوره صفوي است. در اين قسمت؛ کتيبه اي به شعر وجود دارد که در پايان آن؛ عبارت " کتيبه اسمعيل بن ابراهيم الاستر آبادي" نوشته شده است. بالاي اين قسمت؛ يک کتيبه سراسر به خط ثلث سفيد در زمينه لاجوردي از همان کاشي معرق؛ حاکي از بنيان ايوان در تاريخ 939 ه. ق است.
مقابر پادشاهان: در مجموعه حرم حضرت معصومه (س)؛ تعدادي از شاهان و شاهزادگان صفوي و قاجاري مدفون هستند که بناي مزار آن ها از جمله آثار تاريخي و هنري اين مجموعه محسوب مي گردد. با توجه به اين که پيشتر در مورد اين قبور توضيح کافي داده شده؛ تنها به فهرست آن ها اشاره مي شود:
مقبر شاه صفي: در رواق جنوبي حرم. مقبره شاه عباس دوم در قسمت جنوب غربي حرم. مقبره شاه سليمان در جنوب غربي بقعه شاه عباس دوم. مقبره شاه سلطان در جنوب غربي بقعه شاه عباس دوم. مقبره شاه سلطان حسين در راهروي ورودي همين بقعه. مقبره فتحعلي شاه قاجار در ضلع شمالي صحن عتيق. مقبره مهد عليا در غرب بقعه محمد شاه. مقبره منوچهر خان معتمدالدوله ( حکمران اصفهان ) در مجاور بقعه محمدشاه قاجار. مقبره ميرزا حسن خان مستوفي الممالک در مجاور بقعه فتحعلي شاه قاجار. مقبره قهرمان ميرزا ( فرزند عباس ميرزا) در ميان مقبره فتحعلي شاه و راهروي صحن. اين امامزاده از زيارتگاه هاي قديمي استان قم است که در دامنه کوه بيدقان در 18 کيلومتري قم واقع شده است. در اين بقعه؛ سه تن به اسامي شاهزاده اسماعيل و فرزندش حمزه – از احفاد علي بن جعفر عريضي – و شاهزاده محمد- از احفاد امام کاظم ( ع ) – مدفون اند. اين امامزاده از بناهاي تاريخي قم و داراي درهاي نفيس و کاشي هاي عالي و صندوقي منبت بر روي مرقد است. اين بنا مشتمل بر بقعه گنبدي؛ رواق؛ صحن و مسجد است. بناي بقعه از ابنيه قرن هفتم هجري است که از اساس با مصالح سنگ و گچ بنيان گرديده و بسيار متين و مستحکم است. نقشه بنا از خارج برجي و از داخل به صورت چهار ضلعي کوکبي عصر مغول آراسته بود که فقط ده پارچه از آن ها باقي مانده که هنگام تاسيس موزه آستانه حضرت معصومه به آنجا انتقال داده شده است. در متن اين کاشي ها تصويري بر جسته از سه سوار وجود دارد که ماري در زير پا و کبوتري برفراز سر دارند. در حاشيه آن ها نيز کتيبه اي متضمن سوره مبارکه اخلاص ودرپايان تاريخ 668 ه. ق با ابياتي از شاهنامه با تاريخ 661 ه. ق ديده مي شود. بر فراز بقعه؛ گنبدي است که احتمالاً در آغاز امر؛ عرقچيني کلاه خودي شکل و سنگ پوش بوده و در عصر شاه اسماعيل صفوي به هنگام تعمير صورت آن را به هرمي شانزده ترکي تبديل کرده اند. اين گنبد به قطر 8 و ارتفاع 9 تا 10 متر به کاشي هاي دوالي فيروزه اي دوره صفوي آراسته بود که به مرور زمان عمده آن ها فرو ريخته و در دوره اخير به طرز بدي کاشي کاري شده است. بناي امام زاده داراي منبري به تاريخ 922 ه. ق است و تزئينات زيبايي دارد.

 

 

http://amirina.persiangig.com/image/QOM.jpg

http://cms.mfa.gov.ir/cms/cms/system/galleries/pics/TEHPIC/3.jpg



مسجد صرم
اين بنا در روستاي صرم در 26 کيلومتري جنوب شرقي قم و 9 کيلومتري جنوب غربي جاده قم – کاشان واقع شده و از آثار دوره صفوي است. اين مسجد داراي شبستاني گنبد دار به ابعاد تقريبي 12×9 متر است که پوشش بيروني گنبد نيمه بيضي و آجري مي باشد. در جانب ورودي مسجد؛ لوحي سنگي نصب کرده اند که بر آن؛ عبارتي به شعر و خط ثلث برجسته حجاري شده است. بر اساس محتواي اشعار؛ اين بنا در طي سال هاي 1061 و 1062 ه. ق توسط حاجي صومي نامي بنا گرديده است.

مسجد پنجه علي
اين بنا در محله اي به همين نام ( منشعب از تکيه چهار مردان ) واقع شده و به جهت وجود قطعه سنگي که تصوير دستي بر آن حک شده؛ به اين نام خوانده شده است. با توجه به قطعات کتيبه هاي موجود؛ بناي آن تحديد و کتيبه هايي بر آن الصاق شده است. بناي فعلي مسجد فاقد ارزش معماري و هنري و مشتمل بر دو قسمت طاقدار و گنبد دار با ايوانچه ورودي در شرق آن است. در ايوان ورودي؛ بقاياي کتيبه هايي از کاشي خشتي است که دو قطعه آن به کلي مفقود شده و بقيه به شيوه اي نادرست بر ديوار الطاق شده اند. در جدار غربي فضاي گنبد دار؛ طاقچه اي است که با کاشي هاي الوان گره سازي شده ودروسط آن؛ قطعه سنگي خاکستري با نقر فرو رفته دست انسان قرار دارد.

مسجد فاطميه ( مسجد خانم )
اين مسجد نيز از مساجد معروف قم است که در نزديکي گذرخان؛ به همت يک خانم خيرخواه به نام بانو همايون رخدار؛ با آب انبار بزرگ و فرش هاي زيبا و تشکيلاتي منظم بنياد گرديده است. از مزاياي اين مسجد کتابخانه اي است که به همت متصدي مسجد بنيان گرديده و مورد استفاده شاگردان مکتب حضرت جعفر بن محمد ( ع ) مي باشد. مقبره آن خانم محترمه؛ در اطاق مخصوصي در کنار مسجد قرار دارد. در حال حاضر در اين مسجد علاوه بر اقامه نماز؛ تدريس علوم ديني نيز صورت مي گيرد.

مسجد اعظم
مسجد اعظم در جبهه غربي آستانه مقدسه حضرت معصومه ( س ) به سعي و اهتمام آيت ا... بروجردي در سال 1374 هجري قمري توسط استاد" حسين بن محمد معمار" معروف به " لرزاده " بنا گرديد. اين مسجد که به جهت عظمت و بزرگي؛ مسجد اعظم نام گرفته؛ در زمره مساجد سه ايواني است و شبستان گنبددار آن که سراسر مزين به کاشي هاي معرق است؛ در ضلع جنوبي صحن واقع شده و از طريق مسيرهاي جانبي به دو شبستان ستون دار شرق و غرب مرتبط است. مجموعه مسجد اعظم از سمت شرق با مسجد بالاسر و صحن عتيق حرم مطهر و از جنوب غرب و جنوب به خيابان ساحلي رودخانه و گنجينه حرم مطهر مرتبط مي باشد.

مسجد امام حسن عسکري ( ع ) ( جامع عتيق )
مسجد امام حسن عسگري ( ع ) در خيابان آستانه واقع شده است. اصل بنا به قرن سوم هجري مربوط است؛ ولي اکنون از اصل بنا اثري نيست و بناي حاضر تجديد بناي آن مسجد قديمي است و قسمت ديگري از آن با طرز زيبا و جالب در دست تعمير و بازسازي است. مسجد امام حسن عسکر( ع ) قديمي ترين مسجد استان قم است و از اهميت روحاني و ويژگي هاي معماري خاص برخوردار مي باشد. اين مسجد به مسجد جامع عتيق قم نيز معروف است.

مسجد امام حسن مجتبي ( ع )
اين مسجد بر اساس يک روايت تاريخي به اراده و نقشه حضرت امام زمان ( عج ) ساخته شده است. اين مسجد را در مسير تهران- قم و در محلي که سابقاً بيابان و خارج از شهر بود مرحوم " حاج يدالله رجبيان " از اخيار قم به نام مسجد امام حسن مجتبي عليه السلام بنا کرده است. قدمت اين مسجد به سال 1381 ه. ق مطابق سال 1340 شمسي است.
مسجد جامع: مسجد جامع قم در زمره مساجد دو ايواني با پلان مربع مستطيل است. اسکلت اصلي گنبد خانه متوازن آن؛ به نيمه نخستين قرن ششم هجري قمري تعلق دارد. اين مسجد پس از مسجد جامع عتيق قم قديمي ترين مسجد استان قم است. به اعتبار متون معتبر تاريخي؛ تاريخ احداث بناي کنوني گنبد. خانه سال 529 ه. ق مي باشد که تا پيش از تعميرات عصر فتحعلي شاه؛ در کتيبه هاي گچبري بنا به وضوح نمايان بوده است. ايوان رفيع جبهه جنوبي و اندودهاي گچي رنگي گنبد خانه؛ متعلق به عصر صفوي و بناي ايوان شمالي و شبستان هاي جهات شرقي- غربي آن متعلق به عصر قاجار مي باشد.
مسجد مقدس جمکران
مسجد مقدس صاحب الزمان ( عج ) – جمکران
مسجد صاحب الزمان ( عج ) در 6 کيلومتري جنوب شرقي شهر قم ( جاده قم – کاشان ) واقع شده و همواره پذيراي زائريني از نقاط مختلف ايران و ساير کشورها است. در رابطه با تاريخچه مسجد جمکران روايتي است به اين مضمون که شب سه شنبه 17 ماه مبارک رمضان سال 393 و به قولي 373 ه. ق شخصي به نام " شيخ حسن بن مثله جمکراني " در منزل خود خوابيده بود که ناکاه جمعي از مردم به در خانه وي آمدند و گفتند: يا شيخ برخيز و طلب مهدي صلوات الله عليه را اجابت کن که تو را مي خواند. آن ها شيخ را به محلي که اکنون مسجد جمکران است آوردند و چون شيخ نيک نگاه کرد تختي را ديد که فرشي نيکو بر آن گسترده شده و جواني 30 ساله بر آن تخت بر بالش تکيه کرده و پيري هم پيش او نشسته است. آن پير حضرت خضر – ( ع ) بود. حضرت مهدي شيخ را به نام خود خواند و فرمود: برو به حسن مسلم که در اين زمين کشاورزي مي کرد بگو که اين زمين شريفي است و حق تعالي آن را از ميان زمين هاي ديگر برگزيده است و ديگر نبايد در آن کشاورزي کند. حسن گفت: يا سيدي؛ لازم است مرا نشانه اي دهي که تا مردم حرفم را باور کنند. آقا فرمودند: تو برو و آن رسالت را انجام بده؛ ما خودمان نشان هايي براي آن قرار مي دهيم. به مردم بگو که بدين مکان رغبت کنند و آن را عزيز دارند و چهار رکعت نماز در آن گذارند؛ دو رکعت اول به نيت نماز تحيت مسجد است و دو رکعت دوم به نيت نماز امام صاحب الزمان ( عج ). چون نماز با تشريفات خاص خود به پايان رسد و سلام داده شود؛ يک بار گفته شود: لا اله الا الله و به دنبال آن تسبيحات حضرت زهرا ( س ) خوانده شود و بعد از آن به سجده روند. هر کس اين دو رکعت تماز ( نماز امام زمان ) را در اين مکان ( مسجد جمکران ) بخواند مانند آن است که دو رکعت نماز در کعبه خوانده است. بدين ترتيب؛ بنيان مسجد جمکران گذاشته شد. اين مسجد در حال حاضر يکي از جاذب ترين نقاط استان قم است و هر ساله بويژه در نيمه شعبان هزاران تن براي زيارت و بازديد به اين مسجد روي مي آورند.

منبع:satrap

+ نوشته شده در  سه شنبه سی ام آذر 1389ساعت 4:33 بعد از ظهر  توسط روح الله گودرزی  |